TΟ ΙΝΔΙΚΟ ΝΕΚΡΟΤΑΦΕΙΟ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

Της Ελένης Αμπατζής

Κάποτε με τη στρατιά που ακολουθούσαν κατέληξαν σε μια πόλη παραλιακή, γεμάτη λάσπη και ταλαιπωρημένους πρόσφυγες, όπου θέριζε η ελονοσία.  Ήταν τα χρόνια του Μεγάλου Πολέμου (1914-19), που έφερε στη Θεσσαλονίκη την πολυεθνική στρατιά την Ανατολής.  Αναρωτιέται κανείς αν ήξεραν καν σε ποιο μέρος της γης βρίσκονταν όταν πέθαναν.  Και είναι αμφίβολο αν ήξεραν πολλοί από αυτούς γιατί πολεμούσαν οι ίδιοι ή τα συντάγματά τους και για ποια ιδανικά πέθαναν.  Παρασυρμένοι από την ορμή των συμμάχων να αναχαιτίσουν τους Γερμανούς και Βουλγάρους, περίπου 520 κυρίως φτωχοί και αγράμματοι Ινδοί τέλειωσαν τη ζωή τους στη Θεσσαλονίκη. [1]

Τελείως ξεχασμένοι βρίσκονται στη δυτική Θεσσαλονίκη από το 1916-20 οι τάφοι και μνημεία  των ανθρώπων αυτών. [2]  Το ινδικό νεκροταφείο του τέως Χαρμάνγκιοϊ[3]  είναι χώρος ξεχωριστός, που απέχει μερικά χιλιόμετρα από τα συμμαχικά νεκροταφεία της περιόδου[4], δηλαδή το Ζέιτελνικ. Βρίσκεται στην οδό Μοναστηρίου, κοντά στην είσοδο του στρατοπέδου Ζιάκα και δίπλα στις γραμμές του τραίνου. Αποτελείται από 5,5 στρέμματα γης περιφραγμένα με ένα χαμηλό γκρίζο πέτρινο τοίχο και φυτεμένα με πεύκα και κυπαρίσσια, που από μακριά φαίνονται σαν μια συστάδα πράσινου στην βιομηχανική τσιμεντούπολη που τώρα εκτείνεται εκεί.  Ο χώρος, που τον περιποιείται το Commonwealth War Graves Commission,[5] είναι καθαρός και καλαίσθητα σχεδιασμένος (εικόνα 7).  Στην είσοδο (εικόνα 4) υπάρχει μια ιστορική αφήγηση (ένθετο)

    Το νεκροταφείο περιέχει: 

·         ένα οκτάγωνο κτίσμα μέσα στο οποίο προφανώς βρίσκονται στάχτες ανθρώπων .  Αναφέρονται 220 άτομα (εικόνα  8).  Τα ονόματα, αριθμοί, και ειδικότητες είναι γραμμένα σε άσπρο μάρμαρο με μαύρα γράμματα.

·         ένα μνημείο πεσόντων, των οποίων τα οστά ή είναι θαμμένα σε ανώνυμους τάφους ή δεν βρέθηκαν.  (εικόνα  10).  Αναφέρονται 163 άτομα, των οποίων τα ονόματα είναι χαραγμένα σε μαύρο γρανίτη.

·         μεμονωμένους τάφους περίπου 105 ατόμων με μικρές όρθιες ταφόπετρες.

·         έναν τάφο αρχιλοχία μονάδας μεταγωγικών με μεγάλη ταφόπετρα.[6]

Πιθανώς οι Άγγλοι (τότε κυρίαρχοι της Ινδίας) τους έθαψαν σε χωριστό χώρο, σχετικά μακριά από τα άλλα συμμαχικά κοιμητήρια, γιατί οι άνθρωποι αυτοί δεν ήταν χριστιανοί.  Έτσι, δημιουργήθηκε ένα νεκροταφείο που παρόμοιό του μάλλον δεν υπάρχει, γιατί τα άτομα διαφόρων θρησκειών σχεδόν παντού θάβονται σε χωριστούς χώρους, ενώ ινδουιστικά νεκροταφεία δεν υπάρχουν πουθενά.  Στο ινδικό νεκροταφείο της Θεσσαλονίκης βρίσκονται ανάκατοι περίπου 384 ινδουιστές , 107  μουσουλμάνοι, 26 Sikh, και 1-3 χριστιανοί. 

Γενικά, οι νεκροί ινδουιστές καίγονται και οι μουσουλμάνοι θάβονται.  Όσοι κάηκαν στην Θεσσαλονίκη ήταν σχεδόν όλοι ινδουιστές, αλλά πολλοί που θάφτηκαν ήταν επίσης ινδουιστές.   Φυσικά αυτό δείχνει ότι στην αναμπουμπούλα του πολέμου γίνονταν ότι ήταν λογικό εκείνη τη στιγμή.  Πιθανώς να έκαιγαν μαζί τα πτώματα όταν ήταν πολλά και να τα έθαβαν όταν πέθαιναν ένας-ένας.   Οι μεμονωμένοι τάφοι έχουν χαραγμένα σε άσπρο μάρμαρο το όνομα, την ειδικότητα, αριθμό, ημερομηνία θανάτου, αλλά και μία ευχή.  Η πιο κοινή επιγραφή είναι στα αραβικά, παρόλο που πολλοί τάφοι ανήκουν σε ινδουιστές:  hua gafúr, Αllah gafúr talíhi (συγχωρεί, ο Αλλάχ συγχωρεί στο τέλος - εικόνα 4).   Σε ορισμένους τάφους των Sikh υπάρχουν ευχές  στα Punjábi: Ek Om kára Shri wáhe Guru ji ki fatéh (νίκη στον σεβάσμιο guru των Sikh - εικόνα 13).[7]

Στο μνημείο των πεσόντων, επάνω από τις πλάκες με τα ονόματα των πεσόντων είναι γραμμένα τα εξής (κεντρική επιγραφή -  εικόνα 12):

To the glory of God in honoured memory the hundred and sixty three Indian soldiers, followers, and labourers of the British Salonika force and of the Army of the Black Sea, whose names are here recorded.

(Με τη δόξα του Θεού, στην τιμούμενη μνήμη των 163 Ινδών στρατιωτών, ακολούθων, και εργατών της Βρετανικής δύναμης Θεσσαλονίκης και του στρατού της Μαύρης Θάλασσας, των οποίων τα ονόματα αναγράφονται εδώ.)

Στις δύο άκρες του μνημείου υπάρχουν οι εξής επιγραφές:

-  Ek Om kára Shri wáhe Guru ji ki fatéh (Punjábi  - Ένας ο Θεός, νίκη στον σεβάσμιο guru των Sikh) - εικόνα 13.[8]

- B’ism Illah arrahmán arrahím (Αραβικά - στο όνομα του Αλλάχ του πολυεύσπλαχνου)  - εικόνα 11 άνω.

- Om Bhágwate namáh (Σανσκριτικά -προσκυνώ σε, υπέρτατη θεότητα)  - εικόνα 11 κάτω.

Εμφανώς αργότερα κάποιοι άλλοι Ινδοί υπάλληλοι των Άγγλων, έγραψαν τις επιγραφές στις ινδικές γλώσσες.  Αυτό δεν έγινε μόνο στην Θεσσαλονίκη αλλά και στα νεκροταφεία της Ευρώπης που θάφτηκαν αρκετοί Ινδοί.  Ο σεβασμός με τον οποίον τους έθαψαν και τους συντηρούν ως σήμερα οι Άγγλοι είναι συγκινητικός.  Μας δίνει και μια ιδέα για τους λόγους που οι Ινδοί, παρά τον αγώνα τους για ανεξαρτησία δεν έπαψαν να συμπαθούν και να μιμούνται τους Άγγλους. 

Ποιοι ήταν αυτοί οι άνθρωποι και από που έρχονταν; Το Commonwealth War Graves Commission έχει αρχείο που ευγενώς διαθέτει σε κάθε ενδιαφερόμενο.[9]  Αυτό αναφέρει τον τόπο καταγωγής κάθε θανόντος, όνομα πατρός ή συζύγου, αριθμό ταυτότητας, σύνταγμα στο οποίο υπηρέτησε και ημερομηνία θανάτου. Για τους εντρυφούντες στην ινδολογία, τα στοιχεία του νεκροταφείου αποτελούν πλούσιο εθνογραφικό υλικό.  Στο άρθρο αυτό αναλύονται μερικές πληροφορίες.

Ο Στρατός της Αγγλoκρατούμενης Ινδίας

Κατά τα χρόνια της βρετανικής κατοχής στην Ινδία, στο στρατό πήγαιναν συνήθως άτομα φτωχά ή χαμηλής κάστας.  Επίσης πήγαιναν οι παραδοσιακά "στρατιωτικές ράτσες" ("martial races"), όπως τις εννοούσαν οι Άγγλοι:  μεγαλόσωμοι Sihks από το Punjáb, γενναίοι Rájputs από το Rajasthán, Jats από τις βορειοδυτικές πολιτείες, και ευέλικτοι Gúrkhas από τις ορεινές περιοχές του Νεπάλ.  Το Νεπάλ ποτέ δεν περιήλθε σε αγγλική κατοχή, αλλά οι Άγγλοι στρατολογούσαν τους κυρίως ινδουιστές Gúrkha και τους θεωρούνταν περίπου Ινδούς.  Έτσι, οι περισσότεροι θανόντες ήταν από τις βόρειες και βορειοδυτικές περιοχές, εκ των οποίων μερικές αργότερα έγιναν Πακιστάν.  Εξαίρεση στη βόρεια καταγωγή και τις «στρατιωτικές ράτσες» αποτελούν έξι άτομα από το νότο (κυρίως Μadrás), κάπου 20 άτομα από την περιοχή της Βομβάης (σήμερα Maharástra και Gujarát), και πέντε ναυτικοί από την τότε ανατολική Βεγγάλη και σημερινό Bangladésh.[10]

Τα μνημεία και τα αρχεία δείχνουν ότι οι νεκροί προέρχονταν από 36 διαφορετικές αγγλο-ινδικές στρατιωτικές μονάδες (units - Πίνακας 1). Αυτές είχαν 700-800 άτομα, και 10-15 από αυτές έκαναν ένα σύνταγμα.  Για τους ινδούς αξιωματικούς χρησιμοποιούνταν τα ινδικά ονόματα, όπως náik (δεκανέας),  havaldár (ή havildár - λοχίας), subédar (λοχαγός).  Οι Ινδοί αξιωματικοί ήταν μόνο χαμηλόβαθμοι, δηλαδή δεκανείς, λοχίες, το πολύ λοχαγοί, ενώ οι ανώτεροι αξιωματικοί ήταν Άγγλοι.  Ο ψηλότερος βαθμός που μπορούσε να πάρει ένας Ινδός εκείνη την εποχή ήταν subédar major.

Ορισμένοι από τους νεκρούς φαίνεται να ήταν βοηθοί ή μάχιμοι σε αγγλικές μονάδες, όπως το Royal Field Artillery.  Όμως, οι περισσότεροι Ινδοί ήταν καταταγμένοι κυρίως σε ειδικές για αυτούς μονάδες, π.χ. 24th Punjabis, 10th Jats, Bhopal Infantry (πεζικό), ή 6^th Gurkha Rifles. Στις κυρίως βορειοδυτικές μονάδες αναφέρεται και μία από την Karnátaka (80^th Carnatic Infantry), που βρίσκεται στο νότο της Ινδίας.

Πίνακας 1.  Οι Στρατιωτικές Μονάδες που Μνημονεύονται στο Ινδικό Νεκροταφείο

Οι μάχιμοι Ινδοί που έπεσαν στη Θεσσαλονίκη ήταν σχετικά λίγοι (17%). Στους 520 νεκρούς αναφέρονται μόνο 71 απλοί στρατιώτες και 17 χαμηλόβαθμοι αξιωματικοί (λοχίες, λοχαγοί - Πίνακας 2).  Η μεγάλη πλειοψηφία των θανόντων (83%) ήταν άμαχοι. Ανήκαν σε βοηθητικά σώματα όπως Indian Labour Corps (σώμα εργατών), Army Bearer Corps (σώμα στρατιωτικών αχθοφόρων), Mule Corps (σώμα μουλαριών), Supply and Transport Corps (σώμα ανεφοδιασμού και μεταγωγικών). Ένας αρχιλοχίας του οποίου σώζεται μεγάλου μεγέθους ταφόπετρα ήταν στα μεταγωγικά.  Επίσης είναι θαμμένα 33 άτομα του αγγλικού εμπορικού ναυτικού, που υπηρετούσαν στα πλοία Berali, Pathan, Virgin, Clenghorn, Caledonia, Kwang Ping, Chak Sang, Hartington, Frankenfels, Prominat, Fan Kito, και Haroo.

Το πιο κοινό επάγγελμα ήταν οδηγός.  Είναι άγνωστο αν οδηγούσαν αυτοκίνητα ή απλώς κάρα και ζώα, αλλά η αναφορά σε σώμα μουλαριών δείχνει ότι τουλάχιστον κάποιοι οδηγούσαν ζώα.   Οι υπόλοιποι ήταν υπηρέτες διαφόρων ειδικοτήτων:  νερουλάδες, χαμάληδες, σκουπιδιάρηδες, εργάτες, πλύντες ρούχων, μάγειροι, ιπποκόμοι, ξυλουργοί, σιδεράδες, σαμαράδες.  Οι ειδικότητες αυτές συχνά αναφέρονται στις επιγραφές με τα ονόματά τους στα Híndi, όπως τα χρησιμοποιούσαν οι Άγγλοι που είχαν ζήσει στην Ινδία: dhóbi (πλύντης), bhísti (νερουλάς), lángri (βοηθός κουζίνας), khalási (εργάτης), sáis (syce - ιπποκόμος), jamádar (σκουπιδιάρης), sépoy (στρατιώτης, σπαχής), láscar (στρατός, ασκέρι).

Πίνακας 2:  Τα Επαγγέλματα των Θαμμένων Ινδών

Οι 520 θανόντες αποτέλεσαν το 5% περίπου των 10.000 νεκρών της αγγλικής στρατιάς.  Οι ημερομηνίες θανάτου δίνουν μια ιδέα σχετικά με την ινδική παρουσία στην πόλη.  Δεν ξέρουμε πόσοι ήρθαν με την άφιξη της στρατιάς της Ανατολής, στις 5 Οκτωβρίου 1915, ούτε πόσοι βρίσκονταν εκεί στα διάφορα στάδια του πολέμου, όμως κάποιοι βρίσκονταν εκεί επί τουλάχιστον τέσσερα χρόνια. Οι πρώτοι δύο άνδρες (οδηγός Ram Dass και ο υποδεκανέας Bhairan) σκοτώθηκαν στις 14 Ιανουαρίου του 1916, ενώ ο τελευταίος (δεκανέας Arjan Singh) πέθανε από αρρώστια στις 21 Φεβρουαρίου 1920. Οι απώλειες ήταν αρχικά μικρές, μόνο 17 άνδρες το 1916 και 19 το 1917.  Αυτοί ήταν κυρίως οδηγοί σωμάτων μουλαριών και μεταγωγικών, όπως και ο αρχιλοχίας των μεταγωγικών Lutfali Khan.  Ίσως οι Ινδοί το 1916-17 ήταν λίγοι, βοηθοί σε αγγλικές μονάδες και σώματα μεταφορών.  (Αναρωτιέται κανείς αν μερικοί βοήθησαν στη μεγάλη πυρκαγιά του 1917.)  Πιθανώς οι ινδικές μονάδες με τους δικούς τους βοηθούς ήρθαν και πολέμησαν λίγο αργότερα, το 1918-19.  Το 1918 οι απώλειες αυξήθηκαν σε 299. Οι περισσότερες συνέβησαν στο εξάμηνο Σεπτεμβρίου 1918-Φεβρουαρίου 1919, όταν απεβίωσε το 66% των θαμμένων Ινδών.  Περίπου 48 στρατιώτες και οδηγοί έπεσαν στις αποφασιστικές μάχες του Σεπτεμβρίου 1918, που οδήγησαν στην παράδοση της Βουλγαρίας. Ο χειμώνας εκείνος ήταν μοιραίος.  Από τον Νοέμβρη 1918 ως τον Φεβρουάριο 1919, απεβίωσαν 222 άτομα, δηλαδή το 43% των θανόντων (66 τον Νοέμβριο, 82 τον Δεκέμβριο, 53 τον Ιανουάριο).  Με την λήξη του πολέμου ελαττώθηκαν οι θάνατοι, και η αγγλική στρατιά έφυγε πριν από το Μάιο του 1919.  Όμως, 12 άτομα πέθαναν τον Ιανουάριο και Φεβρουάριο του 1920.  Πιθανώς κάποιοι Ινδοί φύλαγαν αποθήκες συμμαχικού υλικού.

Τα αίτια θανάτου συνήθως δεν γράφονται, και θα υπέθετε κανείς ότι οι περισσότεροι σκοτώθηκαν σε μάχες.  Όμως η επιγραφή στην είσοδο του νεκροταφείου (ένθετο) μας λέει ότι περίπου οι μισοί θανόντες της αγγλικής στρατιάς πέθαναν από ελονοσία.  Ένας κακοθρεμμένος πληθυσμός θα ήταν πιο τρωτός στις κακουχίες και στα τραύματα, αλλά ενδημική ελονοσία υπάρχει σε πολλά μέρη της βορείου Ινδίας, και ίσως οι Ινδοί είχαν κάποια αντοχή,  Επίσης δεν αναφέρεται η ελονοσία ως αίτιο θανάτου πουθενά, και οι περισσότεροι θάνατοι δεν συνέβησαν το καλοκαίρι ή φθινόπωρο, όπως θα περίμενε κανείς.   Όμως αναφέρεται μερικές φορές γενικά κάποια αρρώστια ("died of sickness"), και δη για άτομα που απεβίωσαν κατά τον μοιραίο χειμώνα του 1918.  Μ^